مشرق موعود

مشرق موعود

مسئله معنا در زیست‌جهانِ انتظار منجی بر اساس نیایش رضوی درباره غیبت مهدی موعود(عج)

نویسنده
دانشیار، گروه کلام اسلامی، دانشکده علوم و معارف اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران
چکیده
دوران غیبت در روایات امامیه، عصر ابتلائات، رنج‌ها و تمحیص و تخلیص است. رنج‌های بشری همواره بستری برای پرسش از معنا بوده است. پژوهش حاضر با توجه به مخاطرات روان‌شناختیِ زیست‌جهان انتظار که در دعای عصر غیبت امام رضا به آنها اشاره شده، می‌کوشد با بهره‌گیری از روش تحلیلی و پس از ایضاح مفهومی، چالش معنای زندگی را از منظر رویکرد وجودی و معنادرمانی تحلیل کند و معضل بی‌معنایی و نارضایتی از معنای زندگی در عصر غیبت را تبیین نماید. یافته‌ها نشان داد دو آسیب « سأمه» یا ملال و «کسل» یا بی‌ارادگی، اشاره به وضعیت وجودی و روحی فرد دارند و در بستر رنج‌های غیبت همچون طولانی شدن انتظار و فراگیر شدن ظلم، ایجاد می‌گردند؛ انسان عصر غیبت، در تعارض، فروپاشی و یا تحمیل‌شدگی ارزش‌ها ممکن است با از دست دادن تاب‌آوری و استقامت، از ارزش‌های متعالی دست بکشد و به لذت‌گرایی یا پوچ‌گرایی تن دهد. همین ناکامی مزمن در معنایابی و حفظ معنا می‌تواند به خلاء وجودی و دو وضعیت رفتاری و عملی منجر شود: « فترت» یا رکود و دست از کار کشیدن، و « فشل» یا ضعف و اهمال در راه انجام وظیفه؛ اولی در پی فقدان معنای کلی و دومی در پی فقدان معنای جزیی به وجود می‌آید. این کاهش سطح انرژی منتظران برای دنبال کردن ارزش‌های اصیل دینی و فرار از انتخاب‌های آگاهانه، سبب دوری از امام، و تنهایی و بی‌معنایی به عنوان دو منبع اضطراب وجودی است. راه حل در بازگشت به ارزش‌های بنیادی و انتخاب‌های معنادار پیشین، تقویت شناخت امام، تحمل رنج‌های غیبت و مسئولیت‌پذیری برای محقق‌ساختن معناست. در این فرآیند معنایابی، انسان تنها نیست و مسیرهای معنابخشی از طریق فطرت الهی و توسط پیام‌آوران خداوند و منجی موعود به روی آدمیان گشوده است.
کلیدواژه‌ها

منابع

قرآن کریم
نهج‌البلاغه
-      نجار، محمد علی و همکاران (بدون تاریخ)، المعجم الوسیط، استانبول: المکتبة الاسلامیة للنشر و التوزیع.
-      ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبه‌الله (1404 ق)، شرح نهج البلاغة، محمد ابوالفضل ابراهیم (مصحح)، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
-      ابن‌ابی‌زینب (نعمانی)، محمد بن ابراهیم (۱۳۷۶)،  الغیبه، محمد جواد غفاری (مترجم)، تهران: نشر صدوق. (اثر اصلی در سال ۳۴۲ ق. نگاشته شده است).
-      ابن شعبه حرانى، حسن بن على (1404 ق)، تحف العقول، علی‌اکبر غفاری (مصحح)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-      ابن طاووس، على بن موسى (1409 ق)، إقبال الأعمال، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
-      ابن طاووس، على بن موسى (1330 ق)، جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، دارالرضى.
-      ابوالعزم‌، عبدالغنی‌ (بی‌تا)، معجم الغنی الزاهر، مغرب: مؤسسة الغنی.
-      الامام علی بن الحسین؟ع؟ (1376 ش)، الصحیفة السجادیة، قم: دفتر نشر الهادی.
-      برقی، احمد بن محمد (1371 ق)، المحاسن، جلال الدین محدث (مصحح)،  تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-      تامسون، گ (۱۳۹۴)، معنای زندگی، غزاله. حجتی و امیرحسین خداپرست (مترجم)، تهران: نشر نگاه معاصر. (اثر اصلی در سال ۲۰۰۳ م. منتشر شده است).
-      تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد (1366)، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، مصطفی درایتی (مصحح)، قم: بوستان کتاب دفتر تبلیغات اسلامی.
-      تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد (1410 ق)، غرر الحکم و درر الکلم، سید مهدی رجائی (مصحح)، بیروت:‌ دارالکتاب الإسلامی.
-      ثقفى، ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال (1410 ق)، الغارات، جلال الدین محدث (مصحح)، بیروت: دارالکتاب الإسلامی.
-      جوهرى بصرى، احمد بن عبدالعزیز (بی‌تا)، السقیفة و فدک، محمد هادی امینی (مصحح)، تهران: مکتبه نینوی الحدیثة.
-      حرّ عاملی، محمد بن حسن (1409 ق)، وسائل الشیعة، مؤسسة آل البیت؟عهم؟ (مصحح)، قم: مؤسسة آل‌البیت؟عهم؟.
-      حرّ عاملی، محمد بن حسن (1414 ق)، هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة؟عهم؟، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‏های اسلامی، گروه حدیث (مصحح)، مشهد: آستانة الرضویة المقدسة، مجمع البحوث الإسلامیة.
-      حلوانى، حسین بن محمد (1408 ق)، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، مدرسة الإمام المهدی؟عج؟ (مصحح)، قم: مدرسة الإمام المهدی؟عج؟.
-      حمیری، عبداللّه بن جعفر (1413 ق)، قرب الإسناد، مؤسسة آل البیت؟عهم؟ (مصحح)، قم: مؤسسة آل‌البیت؟عهم؟.
-      دریفوس، ه‍.، و رابینو، پ (۱۳۷۹)، میشل فوکو: فراسوی ساخت گرایی و هرمنیوتیک، ح. بشیریه (مترجم)، نشر نی. (اثر اصلی در سال ۱۹۸۲ م. منتشر شده است.)
-      ذهبی، عبدالله بن محمد(1387)، کتاب الماء، محمد مهدی اصفهانی (مصحح)، تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران. مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل.
-      رازی، زین‌الدین محمد (۱۹۸۶ م)، مختار الصحاح، دارالکتاب العربی.
-      راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412 ق)، مفردات ألفاظ القرآن، صفوان عدنان داوودی (مصحح)، بیروت/ دمشق: دارالقلم/ الدار الشامیة.
-      صاحب بن عباد، إسماعیل بن عباد (1414 ق)، المحیط فی اللغة، محمد حسن آل یاسین (مصحح)، بیروت: عالم الکتاب.
-      صافی گلپایگانی، لطف الله (1385)، انتظار، عامل مقاومت و حرکت، قم: مسجد مقدس جمکران.
-      صافی گلپایگانی، لطف الله (۱۳۹۳)، منتخب‌الاثر فی الامام الثانی عشر، حسن احمدی (مترجم)، ویراست دوم، تهران: نشر منیر. (اثر اصلی در سال ۱۳۷۳ ق. منتشر شده است).
-      صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1385 ش)، علل الشرائع، قم: کتابفروشی داوری.
-      صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1395 ق)، کمال الدین و تمام النعمة،علی‌اکبر غفاری (مصحح)، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-      صدوق، محمد بن علی بن بابویه  (۱۳۸۳)، معانی الاخبار، قم: موسسة النشر الاسلامی.
-      صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1413 ق)، من لا یحضره الفقیه، علی‌اکبر غفاری (مصحح)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-      شریف الرضی، محمد بن حسین (1414 ق)، نهج البلاغة، صبحی صالح، (مصحح)،  قم: نشر هجرت.
-      طوسى، محمد بن حسن (1411 ق)، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
-      فراهیدی، خلیل بن أحمد (1409 ق)، کتاب العین، قم: نشر هجرت.
-      کراجکی، محمد بن على (1410 ق)،  کنز الفوائد، عبداللّه نعمة (مصحح)، بیروت: دارالذخائر.
-      کفعمی، ابراهیم بن علی عاملی (1418 ق)،  البلد الأمین و الدرع الحصین، تهران: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
-      کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق)، الکافی، علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی (مصحح)، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
-      کشی، محمد بن عمر (1409 ق)، رجال الکشی، محمد بن الحسن طوسی و حسن مصطفوی (مصحح)، مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
-      کی‌یر کگور، سورن (۱۳۸۴)، ترس و لرز، عبدالکریم رشیدیان (مترجم)، تهران: نشر نی. (اثر اصلی به زبان انگلیسی در سال ۱۹۸۷ م منتشر شده است).
-      لوری، یووال (۱۴۰۳)، سفر فلسفی در جستجوی معنای زندگی، سعید عابدی (مترجم)، تهران: انتشارات ققنوس. (اثر اصلی در سال ۲۰۰۶ م. منتشر شده است).
-      مارشال، ماریا (۱۳۹۶)، منشور معنادرمانی؛ راهنمای اصول بنیادین معنادرمانی ویکتور فرانکل، رحیم رابط (مترجم)، تهران: انتشارات رشد (اثر اصلی در سال ۲۰۱۴ منتشر شده است).
-      مازلو، آبراهام. هرولد‍ (۱۳۷۱)، به سوی روان‌شناسی بودن، احمد رضوانی (مترجم) ، مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی. (اثر اصلی در سال ۱۹۶۲م. منتشر شده است).
-      مازلو، آبراهام. هرولد‍ (۱۳۷۴)، افق‌های والاتر فطرت انسان، احمد رضوانی (مترجم)، مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی. (اثر اصلی در سال ۱۹۷۱. منتشر شده است).
-      مازلو، آبراهام. ه‍رولد (۱۳۷۵)،  انگیزش و شخصیت، احمد رضوانی (مترجم)، مشهد: آستان قدس رضوی. (اثر اصلی در سال ۱۹۵۴م. منتشر شده است).
-      مک‌کواری، جان (۱۳۷۷)، فلسفه‌ی وجودی، محمد‌سعید حنایی کاشانی (مترجم)، تهران: نشر هرمس. (اثر اصلی در سال ۱۹۷۲م. منتشر شده است).
-      مله، آلفرد آر، (۱۳۹۲)، ضعف اراده، در: ادواردز، پل و بورچرت، دونالد. دانشنامه فلسفه اخلاق. (انشاءالله رحمتی، مترجم). تهران: نشر سوفیا. (اثر اصلی در سال ۲۰۰۶ م. منتشر شده است).
-      مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى (1403 ق)، بحار الأنوار، جلال الدین محدث (مصحح)، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-      مطهری، مرتضی (1390 الف)، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران: صدرا.
-      مطهری، مرتضی (۱۳۹۰ ب)، یادداشت‌های استاد، تهران: صدرا.
-      مطهری، مرتضی (۱۳۹۸ الف)، امدادهای غیبی در زندگی بشر، تهران: صدرا.
-      مطهری، مرتضی (۱۳۹۸ ب)، تکامل اجتماعی انسان در تاریخ، تهران: صدرا.
-      مفید، محمد بن محمد نعمان (1413 ق)،  الأمالی، حسین استاد ولی و علی‌اکبر غفاری (مصحح). قم: کنگره شیخ مفید.
-      ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسى (1410 ق)، مجموعة ورّام؛ تنبیه الخواطر و نزهه النواظر، قم: مکتبه فقیه.
-      هایدگر، مارتین (۱۳۸۳)،  متافیزیک چیست؟، سیاوش جمادی (مترجم)، تهران: نشر ققنوس. (اثر اصلی در سال ۱۹۲۹ م. منتشر شده است.)
-      هایدگر، مارتین (۱۴۰۲)، ملال، مریم یوسفیان (مترجم)، تهران: نشر کرگدن. (اثر اصلی در سال ۱۹۸۳ م. منتشر شده است.)
-      هایدگر، مارتین (۱۳۹۳)، هستی و زمان، عبدالکریم رشیدیان، (مترجم)، تهران: نشر نی. (اثر اصلی در سال ۱۹۶۲م. منتشر شده است.)
-      هلالی، سلیم بن قیس (1405 ق)، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، محمد انصاری زنجانی خوئینی (مصحح)، قم: الهادی.
یالوم، اروین. د (۱۴۰۲)، روان‌درمانی اگزیستانسیال (سپیده حبیب، مترجم). تهران: نشر نی.