مشرق موعود

مشرق موعود

شکاف گفتمانی میان انتظار و گفتمان‌های دیگر: لیبرالیسم، سکولاریسم و پوزیتیویسم ‌علمی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی و استادیار دانشگاه جامع امام حسین، تهران، ایران
چکیده
انتظار به‌عنوان یک مفهوم گفتمانی دینی، در جوامع مختلف با گفتمان‌های متنوعی در تعامل است. این مقاله به بررسی شکاف گفتمانی میان گفتمان انتظار ظهور امام زمان(عج) و سه گفتمان غالب معاصر؛ لیبرالیسم، سکولاریسم و پوزیتیویسم‌علمی می‌پردازد. با تحلیل عناصر کلیدی هر گفتمان و نقاط اختلاف و تقابل آن‌ها، چالش‌های پیش روی فهم و تعامل این گفتمان‌ها در دنیای مدرن بررسی می‌شود. با تحلیل این شکاف‌ها، به درک عمیق‌تری از نقش انتظار در شکل‌گیری هویت‌های اجتماعی و فرهنگی دست خواهیم یافت. همچنین، راهکارهایی برای کاهش این شکاف و ایجاد پل‌های ارتباطی میان این دیدگاه‌ها، ازجمله تأکید بر نقاط مشترک، گفتگوی سازنده و تفسیرهای دقیق و همه‌جانبه از متون دینی، پیشنهاد می‌شود. هدف نهایی این مقاله، با روش تحقیق کیفی با رویکرد تحلیل گفتمان، کمک به ایجاد فهم متقابل و تعامل مسالمت‌آمیز میان این گفتمان‌ها و ساختن جامعه‌ای عادلانه‌تر و انسانی‌تر است.
کلیدواژه‌ها

منابع

قرآن کریم
نهج البلاغه
-      ابن بابویه، محمدبن علی (1405ق)، کمال الدین و تمام النعمة. قم: مؤسسة ‌النشر الاسلامى.
-      اخوان‌کاظمی، بهرام؛ حمیدی‌نسب، منا (1401)، «تحلیل گفتمانی دو مفهوم متعارض از انتظار از دیدگاه امام‌خمینی و انجمن حجتیه»، اندیشۀ سیاسی در اسلام، شماره33.
-      آقابخشی، علی‌اکبر؛ غفاری‌راد، مینو (1379)، فرهنگ علوم سیاسی، تهران: چاپار.‌
-      آقاگل‌زاده، فردوس (1386)، رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی،  زبان و زبان‌شناسی، شماره 5.
-      باتلر، جودیت (۱۴۰۰)، زیست روانی قدرت: نظریه‌هایی دربارۀ انقیاد، ترجمه: پرویز شریفی‌درآمدی و لیلا طورانی،  تهران: گام نو، اول.
-      باقری، خسرو؛ سجادیه، نرگس؛ توسلی، طیبۀ (۱۳۹۴)، رویکردها و روش‌های پژوهش در فلسفه تعلیم و تربیت، تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
-      براتعلی‌پور، مهدی (1382)، لیبرالیسم، تهران: انجمن معارف اسلامی ایران.
-      برزنونی، محمدعلی (1375)، انتظار چیست، ماه‌نامه اندیشۀ دانشجو، شماره 18و19.
-      برزنونی، محمدعلی (1377)، فوتوریسم چیست، ماه‌نامه موعود، شماره 10و11.
-      برزنونی، محمدعلی (1379)، کدام انتظار، پگاه حوزه.
-      برزنونی، محمدعلی (1383)، در انتظار مصلح، اندیشۀ دانشجو، شماره 58.
-      تسوایک، اشتفان (۱۳۷۶)، کالون و قیام کاستلیون، ترجمه: عبدالله توکل، تهران: نشر مرکز، اول.
-      جلایی‌پور، حمیدرضا (۱۳۸۷)، نظریه‌های متأخر جامعه‌شناسی، تهران: نی.
-      جهانبگلو، رامین (۱۳۸۴)، موج چهارم، ترجمه: منصور گودرزی، تهران: نی، چهارم.
-      حسینی خامنه‌ای، سیدعلى (1373)، سخنرانی مقام معظّم رهبری، برگرفته ‌از: پایگاه اطلاع‌رسانى دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الّله خامنه‌ای: https://farsi.khamenei.ir.
-      حسینی خامنه‌ای، سیدعلى (1375)، بیانات مقام معظّم رهبری در دیدار دسته‌جمعی روزهای دوشنبه، برگرفته از: پایگاه اطلاع‌رسانى دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الّله خامنه‌ای:  https://farsi.khamenei.ir.
-      حسینی خامنه‌ای، سیدعلى (1390)، انسان ۲۵۰ ساله، قم: مؤسسه ایمان جهادی.
-      حقیقت، سیدصادق (1394)، روش‌شناسی علوم سیاسی، قم: انتشارات دانشگاه مفید.
-      دارک، سدنی (۱۳۷۸)، تاریخ رنسانس، ترجمه: احمد فرامرزی، تهران: دستان، دوم.
-      دریفوس، هیوبرت؛ رابینو، پل (۱۳۷۸)، میشل فوکو فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک، ترجمه: حسین بشیریه، تهران: نی.
-      زبیدی، محب‌الدین (۱۴۱۴ق)، تاج العروس، بیروت: دارالفکر.
-      صدر، محمد (۱۴۰۲ق)، تاریخ الغیبة الکبری، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
-      صدر، محمد (1403ق)، الیوم الموعود بین الفکر المادی و الدین، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
-      صلیبا، جمیل (1393)، فرهنگ فلسفی، ترجمه: منوچهر صانعی‌درّه‌بیدی، تهران: حکمت، چهارم.
-      علی‌جباری، حسین (1398)، تأملی جامع از مفهوم انتظار فرج و جایگاه آن اندیشۀ اسلامی، مطالعات مهدوی، سال دهم، شماره 44.
-      علیزاده، حسن (۱۳۸۱)، فرهنگ خاص علوم سیاسی، تهران: روزنه، دوم.
-      فقیه ‌ایمانی، مهدی (۱۴۰۱ق)، موسوعة الإمام‌المهدی، اصفهان: مکتبة امیرالمؤمنین.
-      فقیه‌ ایمانی، مهدی (۱۴۰۲ق)، الإمام‌المهدی عند أهل السنة، اصفهان: مکتبة أمیرالمؤمنین.
-      فوکو، میشل (۱۳۷۸)، مراقبت و تنبیه، ترجمه: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
-      فوکو، میشل (۱۳۸۴)، اراده به دانستن، ترجمه: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
-      فوکو، میشل (۱۳۹۰)، تولد زیست‌سیاست: درس‌گفتارهای کلژ دوفرانس۱۹۷8-۱۹۷۹، ترجمه: رضا نجف‌زاده، تهران: نی.
-      فوکو، میشل (۱۳۹۱)، باید از جامعه دفاع کرد: درس‌گفتارهای کولژ دوفرانس ۱۹۷5-۱۹۷۶، ترجمه: رضا نجف‌زاده، تهران: رخ‌داد نو.
-      کاپلستون، فردریک (۱۳۸۲)، تاریخ فلسفه، ترجمه: امیرجلال‌الدین اعلم، تهران: سروش، چهارم.
-      کارگرقمی‌ها، اشرف و دیگران (1400)، تأثیر شکاف گفتمان حاکمیتی بر کارآمدی جمهوری اسلامی ایران، پژوهشنامۀ انقلاب اسلامی، سال یازدهم، شماره 40.
-      کلانتری، صمد و همکاران (1388)، تحلیل گفتمان: با تأکید بر گفتمان انتقادی به‌عنوان روش تحقیق کیفی، جامعه‌شناسی، سال اول، شماره 4.
-      کلینی، محمدبن یعقوب (بی‌تا)، کافی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل‌بیت؟عهم؟.
-      کونل، راین هارد (1357)، لیبرالیسم، ترجمه: منوچهر فکری ارشاد، تهران: توس.
-      کلینى، محمدبن ‌یعقوب (1365)، اصول کافى، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چهارم.
-      مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ ق)، بحارالأنوار، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
-      مسائلی، احمد؛ فرقانی‌تهرانی، ناهید (1398)، سازۀ مفهومی انتظار اندیشۀ مهدویت، انتظار موعود، سال نوزدهم، شماره 65.
-      مطهری، مرتضی (۱۳۷۳)، قیام و انقلاب مهدی، تهران: صدرا.
-      مظفری، زهرا (1396)، تحلیل زبان‌شناختی بازتاب برجام در گفتمان‌های رقیب براساس رویکرد انتقادی فرکلاف، مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران، شماره 19.
-      معین، محمد (1371)، فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر.
-      مگی، برایان (۱۳۷۲)، فلاسفۀ بزرگ، ترجمه: عزت‌الله فولادوند، تهران: خوارزمی، اول.
-      موسوی‌اصفهانی، محمدتقی (۱۳۷۴)، مکیال المکارم، ترجمه: حائری قزوینی، تهران: بدر.
-      مهاجرنیا، محسن. (1398). گفتمان انتظار در ساحت کلام سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای، جامعۀ مهدوی، سال اول، شماره 1.
-      میرمحمدی، مهدی (1394)، نسل‌ها، گفتمان‌ها و امنیت: چارچوبی فرهنگی برای امنیت در ایران، مطالعات راهبردی،  سال هجدهم، شماره 2، مسلسل 8.
-      نجفی، موسی (1390)، تمدن برتر، تهران: آرما.
-      نصرت‌پناه، محمدصادق؛ مرادی، محمدحسین؛ رشیدی، امیرحسین (1398)، تحلیل گفتمان انتقادی بیانیۀ گام دوم انقلاب اسلامی با بهره‌گیری از روش نورمن فرکلاف، مطالعات راهبردی بسیج، سال بیست و دوم، شماره 83.
-      نصری، عبدالله (1398)، انتظار بشر از دین، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
-      نعمانی، محمدبن ابراهیم (بی‌تا)، کتاب الغیبة، تهران: مکتبة الصدوق.
-      نقیب‌زاده، احمد (۱۳۸۳)، تاریخ دیپلماسی و روابط بین‌الملل، تهران: قومس، دوم.
-      دورانت، ویلیام‌جیمز. (1398). تاریخ تمدن، ترجمه: محسن اشعریون، تهران: علمی و فرهنگی.
-      هارلند، ریچارد (1395)، ابرساخت‌گرایی: فلسفۀ ساخت‌گرایی و پساساخت‌گرایی، ترجمه: فرزان سجودی، تهران: سورۀ مهر.
-      هوراکس، کریس (۱۳۷۹)، فوکو، قدم اول، ترجمه: پیام یزدانجو، تهران: نشر و پژوهش شیرازه.
-      یورگنسن، ماریان؛ لوئیز، فیلیپس (1398)، نظریه و روش تحلیل گفتمان، ترجمه: هادی جلیلی، تهران: نی، نهم.
-      Aghahseni, Alireza (2017). Another Discourse and Acceptance, Isfahan: Isfahan University Press. (In Persian)
-      Brown, G. and Yule, G. (1983) Discourse Analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
-      Shahiditabar, M, Rashidi, AH, Dehchali, A. (2017). A critical discourse analysis of the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), Tehran: 2nd. International Conference on Literature and Linguistics, 239-234.
-      Jorgensen, M, Phillips, L. (2002). Discourse Analysis as Theory and Method, London: SAGE