مشرق موعود

مشرق موعود

وصایت در سنت پیامبران الهی و تداوم آن در سیره پیامبر اسلام(ص)

نویسنده
استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم و پژوهشگر مباحث امامت، قم، ایران.
چکیده
مسئله این پژوهش، بررسی جایگاه «وصایت» در سنت پیامبران الهی و تبیین استمرار آن در سیره پیامبر اسلام(ص) است. بر پایه گزارش‌های برجای‌مانده از کتب انبیا، روایات پیامبر اکرم(ص)، امامان اهل‌بیت(ع) و نقل‌های تاریخی صحابه، پیامبران الهی در پایان رسالت خویش امت‌ها را بدون سرپرست رها نکرده و برای تداوم هدایت و صیانت از دین، وصی و جانشین تعیین می‌کرده‌اند. هدف این مقاله، واکاوی این سیره مشترک و نشان‌دادن تطبیق آن در گفتار و رفتار پیامبر اسلام(ص) است. پژوهش با روش توصیفی _ تحلیلی و براساس منابع روایی، تاریخی و شواهد نقل‌شده از صحابه سامان یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که چهار تن از امامان اهل‌بیت(ع) با نقل روایات متعدد از پیامبر(ص)، و یازده تن از صحابه با گزارش شمار قابل توجهی حدیث، امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) را به‌عنوان وصی پیامبر(ص) معرفی کرده‌اند. افزون بر این، هجده تن دیگر از صحابه، هرچند روایت مستقیمی نقل نکرده‌اند، اما در اشعار و سخنان خود، متأثر از روایات نبوی، از علی(ع) به‌عنوان وصی پیامبر(ص) یاد کرده‌اند. مجموع این شواهد از درجه‌ای از کثرت، هماهنگی و همگرایی برخوردار است که وصایت امیرالمؤمنین علی(ع) از سوی پیامبر اکرم(ص) را در مرتبه‌ بالایی از تواتر قرار داده و هرگونه تردید در این زمینه را منتفی می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

منابع

-      ابن ابی الحدید، فخرالدین ابوحامد. (1378ق). شرح نهج البلاغة. بی‌جا: دار احیاء الکتب العربیه.
-      ابن ابی حاتم رازی، عبدالرحمن بن محمّد. (1371ق). الجرح و التعدیل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-      ابن ابی حاتم رازی، عبدالرحمن بن محمّد. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. ریاض: مکتبة نزار مصطفی.
-      ابن اثیر، علی بن أبی الکرم. (1386ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
-      ابن بابویه، محمدبن علی. (1413ق). من لا یحضره الفقیه. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
-      ابن بکار، زبیر. (1416ق). اخبار الموفقیات. بیروت: عالم الکتاب.
-      ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1412ق). المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک. بیروت: دارالکتب العلمیه.
-      ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1418ق). تذکرة الخواص. قم: منشورات الشریف الرضی.
-      ابن حبان، محمد. (1393ق). کتاب الثقات. حیدرآباد: مؤسسة الکتب الثقافة.
-      ابن حنبل. ابوعبدالله احمدبن محمد. (1403ق). فضائل الصحابه. بیروت: مؤسسة الرسالة.
-      ابن حنبل، ابوعبدالله احمدبن محمد. (1416ق). مسند. بیروت: مؤسسة الرسالة.
-      ابن سعد، محمد. (1410ق). طبقات الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
-      ابن سعد، محمد. (بی‌تا). طبقات الکبری. بیروت: دار صادر.
-      ابن شاهین، عمر. (1404ق). تاریخ اسماء الثقات. تونس: دارالسلفیه.
-      ابن شهر آشوب، محمدبن علی. (1379ق). مناقب آل ابی‌طالب؟ع؟. قم: نشر علامه.
-      ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله. (1412ق). استیعاب. بیروت: دارالجیل.
-      ابن عساکر، علی بن الحسن. (1415ق). تاریخ مدینة دمشق. بیروت: دارالفکر.
-      ابن عطیه، عبدالحق. (1422ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیة.
-      ابن فارس، ابوالحسین احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتبة الأعلام الاسلامی.
-      ابن قتیبه، ابومحمد عبدالله. (1969م). المعارف. قاهره: دارالمعارف.
-      ابن کثیر،  إسماعیل بن عمر. (1407ق). البدایة و النهایة. بیروت: دارالفکر.
-      ابن ماجه، محمدبن یزید. (بی‌تا). سنن. بی‌جا: دارالفکر.
-      ابن منظور، محمدبن مکرم. (1405ق). لسان العرب. بی‌جا: نشر ادب الحوزه.
-      ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. (بی‌تا). الأعانی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-      ابوحیان، محمدبن یوسف. (1420ق). بحر المحیط فی التفسیر. بیروت: دارالفکر.
-      ابوداود، سلیمان بن اشعث. (1420ق). سنن. قاهره: دارالحدیث.
-      ابویعلی الموصلی، احمدبن علی. (1404ق). مسند. دمشق: دارالمأمون للتراث.
-      ایجی، قاضی عزالدین. (1417ق). المواقف. بیروت: دارالجیل.
-      بخاری، محمدبن اسماعیل. (1410ق). صحیح. تحقیق: وزارت اوقاف مصر. قاهره: بی‌نا.
-      بزار، احمدبن عمرو. (2009م). مسند البزار. مدینه منوره: مکتبة العلوم و الحکم.
-      بغدادی، علی بن محمد. (1415ق). لباب التأویل. بیروت: دارالکتب العلمیة.
-      بغوی، عبدالله بن محمد. (1421ق). معجم الصحابة. الکویت: مکتبة دارالبیان.
-      ترمذی، محمدبن عیسی. (1403ق). سنن. بیروت: دارالفکر.
-      ثعلبی، احمدبن محمد. (1422ق). الکشف و البیان. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-      ثقفی، ابراهیم بن محمد بن سعید. (1395ق). الغارات. تهران: انجمن آثار ملی.
-      جوهری، ابونصر اسماعیل بن حماد. (1407ق). صحاح. بیروت: دارالعلم لملایین.
-      حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله. (1411ق). المستدرک علی الصحیحین. بیروت: دارالکتب العلمیه.
-      حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله. (1435ق). المستدرک علی الصحیحین. بیروت: دارالتاصیل.
-      حسکانی، عبدالله بن عبدالله. (1411ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-      خطیب بغدادی، ابوبکر علی بن ثابت. (1417ق). تاریخ بغداد. بیروت: دارالکتب العلمیة.
-      خطیب تبریزی، یحیی بن علی. (بی‌تا). الإکمال فی أسماء الرجال. بی‌جا: مؤسسة أهل‌البیت؟عهم؟.
-      خوارزمی، موفق بن احمد. (1414ق). مناقب الامام امیرالمؤمنین؟ع؟. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
-      ذهبی، محمد بن أحمد. (1407ق). تاریخ الاسلام. بیروت: دارالکتاب العربی.
-      ذهبی، محمد بن أحمد. (1413ق). سیر اعلام النبلاء. بیروت: مؤسسة الرسالة.
-      ذهبی، محمد بن أحمد. (بی‌تا). میزان الاعتدال. بیروت: دارالمعرفة.
-      زبیدی، مرتضی. (1414ق). تاج العروس. بیروت: دارالفکر.
-      زرندی حنفی، محمد. (1377ق). نظم درر السمطین. بی‌جا: بی‌نا.
-      سمرقندی، نصربن محمد. (1416ق). بحرالعلوم. بیروت: دارالفکر.
-      شافعی، محمد ادریس. (1403ق). دیوان شافعی. بیروت: بی‌نا.
-      طبرانی، سلیمان بن احمد. (1405ق). معجم کبیر. بی‌جا: دار احیاء التراث العربی.
-      طبرانی، سلیمان بن احمد. (1415ق). معجم اوسط. بی‌جا: دارالحرمین.
-      طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
-      طبری، ابوجعفر محمدبن جریر. (بی‌تا). تهذیب الآثار. قاهره: مطبعة المدنی.
-      طبری، محمدبن جریر. (1387ق). تاریخ طبری. بیروت: دارالتراث.
-      طبری، محمدبن جریر. (1403ق). تاریخ طبری. بیروت: مؤسسة أعلمی.
-      طبری، محمدبن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفة.
-      طریحی، فخر الدین بن محمدعلی. (1362). مجمع البحرین، تهران : مرتضوی.
-      طوسی، محمدبن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-      عجلی، قاسم بن عیسی. (1405ق). معرفة الثقات. المدینة المنوره: مکتبة الدار.
-      عسقلانی، احمدبن علی. (1404ق). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالفکر.
-      عسقلانی، احمدبن علی. (1415ق). الإصابه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
-      عسقلانی، احمدبن علی. (1415ق). تقریب التهذیب. بیروت: دارالکتب العلمیه.
-      عسقلانی، احمدبن علی. (بی‌تا). فتح الباری. بیروت: دارالمعرفة.
-      عسکری، سیدمرتضی. (1412ق). معالم المدرستین. تهران: مؤسسة البعثة.
-      عینی، محمودبن احمد. (بی‌تا). عمدة القاری. بیروت: دار احیاء‌ التراث العربی.
-      فخر رازی، محمدبن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-       فرات کوفی، ابراهیم. (1410ق). تفسیر فرات. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-      فسوی، یعقوب بن سفیان. (1401ق). المعرفة و التاریخ. بیروت: مؤسسة الرسالة.
-      قرطبی، ابوعبدالله محمدبن احمد. (1384ق). الجامع لأحکام القرآن. قاهره: دارالکتب المصریة.
-      قمی، علی بن ابراهیم. (1363). تفسیر قمی. قم: دارالکتاب.
-      کلینی، محمدبن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-      گنجی، محمدبن یوسف. (1362). کفایة الطالب. تهران: دار احیاء ثراث اهل‌البیت.
-      مبرد. محمدبن یزید. (1417ق). الکامل فی اللغة و الأدب. قاهره: دارالفکر العربی.
-      متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام‌الدین. (1409ق). کنز العمال. بیروت: مؤسسة الرسالة.
-      مِزّی ، یوسف بن عبدالرحمن. (1413ق). تهذیب الکمال. بیروت: مؤسسة‌ الرسالة.
-      مسعودی، علی بن حسین. (1404ق). مروج الذهب و معادن الجواهر. قم: دارالهجره.
-      مسعودی، علی بن حسین. (1423ق). اثبات الوصیة. قم: انتشارات انصاریان.
-      مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-      مناوی، عبدالرؤوف. (1415ق). فیض القدیر. بیروت: دارالکتب العلمیة.
-      منقری، نصربن مزاحم. (1382ق). وقعۀ صفین. قاهره: مؤسسة العربیة الحدیثه
-      نیشابوری، مسلم بن حجاج. (بی‌تا). صحیح. بیروت: دارالفکر.
-      هیثمی، نورالدین. (1408ق). مجمع الزوائد. بیروت: دارالکتب العلمیة.
-      یعقوبی، احمد ابن اسحاق. (بی تا). تاریخ یعقوبی. بیروت: دار صادر.