مشرق موعود

مشرق موعود

بررسی تطبیقی دلالت آیهٔ(فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرین) بر انتظار امام مهدی(عج)‏ از منظر فریقین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه قرآن و حدیث. دانشگاه حضرت معصومه(سلام الله علیها) قم، ایران.
2 استادیار، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
3 طلبه سطح4، تفسیرتطبیقی، موسسه آموزش عالی معصومیه، قم، ایران
چکیده
مفهوم انتظار در آیهٔ(فَانْتَظِرُوا إِنَّیْ مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ) از انتظار عذاب تا فرج مهدوی، نیازمند بررسی تطبیقی تفاسیر فریقین است. هدف نوشتار حاضر، بررسی تطبیقی معنا و متعلق انتظار در تفاسیر فریقین است. گردآوری اطلاعات پژوهش به صورت کتابخانه‌ای با مطالعه مهم‌ترین تفاسیر شیعی و اهل‌سنت انجام گرفت و نظرات علمای فریقین احصا گردید. پردازش تحقیق به صورت تطبیقی انجام یافت و اشتراکات و افتراقات تفاسیر فریقین در معنا و متعلق انتظار مشخص شد؛ در مواردی نیز تحلیل قرآنی و روایی بر آن افزوده شد. یافته‌های پژوهش نشان داد: علمای شیعه و اهل‌سنت در سه مورد؛ انتظار نزول عذاب، انتظار داوری خداوند و انتظار پاسخی در برابر درخواست معجزه از مشرکان، دیدگاه مشترکی دارند. لکن گروهی از مفسران شیعه انتظار امر و سنن خداوند را مطرح کرده و گروه دیگری با استناد به روایات تفسیری، «فَانْتَظِرُوا» را انتظار فرج معنا کرده‌اند. دو دیدگاه افتراقی شیعی با دیدگاه‌های مشترک فریقین قابل جمع است؛ چراکه ظهور امام مهدی(عج) سنت الهی، قضای خدا و عذاب مخالفان انبیاء در پایان تاریخ است.
کلیدواژه‌ها

منابع

قرآن کریم
-      ابن­بابویه، محمدبن­على. (1395ق). کمال­الدین و تمام­النعمة. (علی­اکبر غفاری، محقق). تهران: اسلامیه.
-      ابن­بابویه، محمدبن­علی. (1362). الخصال. (علی­اکبر غفاری، محقق). قم: جامعه مدرسین.
-      ابن­حیون، نعمان­بن­محمد مغربى. (1409ق). شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار؟عهم؟(محمدحسین حسینی جلالی، محقق). قم: جامعه مدرسین.
-      ابن‏جوزى، عبدالرحمن­بن­على. (1422ق). زاد المسیر فى علم التفسیر(مهدی­عبدالرزاق، محقق). بیروت: دارالکتاب العربی.
-      ابن­سیده، علی­بن­اسماعیل. (1421ق). المحکم و المحیط الاعظم (عبدالحمید هنداوی، محقق). بیروت: دارالکتب العلمیه.
-      ابن­فارس، احمدبن­فارس.(1404ق). معجم مقاییس اللغه. (عبدالسلام محمدهارون، محقق). قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
-      ابن­قیم جوزیه، محمدبن­ابی­بکربن­ایوب­بن­سعدشمس. (بی­تا). اغاثه اللهفان من مصاید الشیطان. (محمدحامد الفقی، محقق). ریاض: مکتبه المعارف.
-       ابن­کثیر، اسماعیل­بن­عمر. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. (محمدحسین شمس­الدین، محقق). بیروت: دارالکتب العلمیه.
-      ابن­منظور، محمدبن­مکرم. (1414ق). لسان العرب. (جمال­الدین میردامادی، محقق). بیروت: دارصادر.
-      ابوالفتوح رازی، حسین­بن­علی. (1408ق). روض­الجنان و روح­الجنان فی تفسیر القرآن. (محمدمهدی ناصح، محمدجعفر یاحقی، مصححان). ‏مشهد: آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى.
-      ابوحیان، محمدبن­یوسف. (1420ق). البحر المحیط فی التفسیر. (محمدجمیل صدقی، محقق). بیروت: دارالفکر.
-       اشکوری، محمدبن­علی. (1373). تفسیرشریف لاهیجی. (جلال­الدین محدث، مصحح). تهران: دفتر نشر داد.
-      آلوسی، محمودبن­عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. (علی عبدالباری­عطیه، محقق). بیروت: دارالکتب العلمیه.
-      امین، نصرت­بیگم. (بی­تا). مخزن العرفان در علوم قرآن. اصفهان: گلبهار.
-      بغوى، حسین­بن­مسعود. (1420ق). تفسیرالبغوى المسمى معالم­التنزیل. (مهدی­عبدالرزاق، محقق). بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-      بیضاوی، عبدالله­بن­عمر. (1418ق). انوار التنزیل و اسرار التأویل. (محمدعبدالرحمن مرعشلی، مصحح). بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-      ثعلبى، احمدبن­محمد. (1422ق). الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی. (ابی­محمد ابن عاشور، محقق). بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-      جوادی­آملی، عبدالله. (6/8/1377). درس خارج تفسیر.
 https://eshia.ir/fegh/archive/javadi/tafsir/77/
-      جوادی­آملی، عبدالله. (1393). تسنیم. (روح­الله رزقی، محقق). قم: مرکز نشر اسراء.
-      جوهری، اسماعیل­بن­حماد. (1410ق). الصحاح: تاج­اللغة و صحاح­العربیة. (احمدعبدالغفور عطار، محقق). بیروت: دارالعلم للملایین.
-       حمیرى، عبدالله­بن­جعفر. (1413ق). قرب الإسناد (ط - الحدیثة). (موسسه آل­البیت، محقق). قم: موسسه آل­البیت.
-      خزاز رازی، علی­بن­محمد. (1401ق). کفایة الأثر فی النص على الأئمة الإثنی عشر. (عبداللطیف حسینى کوه‌کمرى، محقق). قم: بیدار. ‏
-      راسخ، عبد­­المنان. (1424ق). معجم اصطلاحات أصول الفقه. بیروت: دار ابن­حزم.
-      دعاس، احمدعببد و همکاران. (1425ق). اعراب القرآن الکریم، دمشق: دارالفارابی للمعارف.‏
-      راغب اصفهانی، حسین­بن­محمد. (1412ق). مفردات الفاظ قرآن. (صفوان­عدنان داوودی، محقق). بیروت: دارالشامیه.
-      زمخشری، محمودبن­عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل. (مصطفی حسین ­احمد، مصحح). بیروت: دارالکتاب العربی.
-      سفارینی، شمس­الدین ابوالعون محمدبن­احمدبن­سالم. (1402ق). لوامع الانوار البهیه و سواطع الاسرار الاثریه لشرح الدره المضیه فی عقد الفرقه المرضیه. دمشق: موسسه الخافقین و مکتبتها.
-      سلطان­علی­شاه، سلطان­محمد­بن­حیدر. (140ق). بیان السعاده فی مقامات العباده. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
-      سیوطی، عبدالرحمن­بن­ابی­بکر. (1404ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت­الله مرعشی نجفی«ره».
-      شبر، عبدالله. (1410ق). تفسیر القرآن الکریم. قم: موسسة دارالهجرة.‏
-      شیخلى، بهجت­عبدالواحد. (1427ق). اعراب القرآن الکریم. بیروت: دارالفکر.
-      طباطبایى، محمدحسین. (1390ق).المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
-      طبرسى، فضل­بن­حسن. (1372).مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏. (فضل­الله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی، مصححان). تهران: ناصرخسرو.
-      طبرى، محمدبن­جریر. (1412ق).جامع البیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفة.
-      طوسی، محمدبن­حسن. (1381ق). رجال الطوسی. نجف: انتشارات حیدریه.
-      طوسی، محمدبن­حسن. (1356ق). الفهرست. نجف: المکتبه المرتضویه.
-      علیانسب، سیدضیاءالدین. (1402). تحلیل مفهوم رابطه انتظار با بی‌تفاوتی اجتماعی _ سیاسی. مجموعه مقالات همایش شهید سلیمانی و مکتب انتظار و مقاومت. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، صص .295-324.
-      علیانسب، سیدضیاءالدین. (1398). بررسی تطبیقی نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی؟عج؟، قم: نشر معارف.
-      عیاشى، محمدبن­مسعود. (1380ق). تفسیر العیاشی. (هاشم رسولی، محقق). تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
-       فراهیدی، خلیل­بن­احمد. (1409ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
-      فروهی، ناصر. (1384). انتظار فرج. فصل‌نامه کلام اسلامی. 53،صص 80-92.
-      فخررازی، محمدبن­عمر. (1420ق). تفسیر کبیر. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-      فضل­الله، محمد حسین. (1419ق). من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک.
-      قمی مشهدی، محمدبن­محمدرضا. (1386). تفسیر کنز الدقائق و بحرالغرائب(حسین درگاهی، محقق). تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-      قندوزی، سلیمان­بن­ابراهیم. (بی­تا). ینابیع الموده لذوالقربی. قم: دارالاسوة للطباعة و النشر.
-      کاشانى، فتح‏الله­بن­شکرالله‏. (1423ق). زبدة التفاسیر. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
-      کاشانی، فتح الله­بن­شکر­الله. (1363). منهج الصادقین فی إلزام المخالفین. تهران: کتابفروشى اسلامیه.
-      مسعودی، عبدالهادی. (1395). تفسیر روایی جامع. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
-       مغنیه، محمدجواد. (1424ق). التفسیرالکاشف. قم: دارالکتاب الاسلامی.
 نجاشی، احمدبن­علی. (1407ق). رجال النجاشی. قم: انتشارات جامعه مدرسین.