مشرق موعود

مشرق موعود

امکان‌سنجی فلسفی رجعت: مطالعه‌ای تطبیقی میان آموزه مهدویت و مبانی نفس‌شناسی در حکمت متعالیه

نویسندگان
1 استادیار گروه فلسفه وکلام دانشگاه قم
2 رئیس پژوهشکده فقه ومبانی حقوق جامعه الزهر(س)، مدیرگروه علمی فقه حانواده مجتمع علمی بنت الهدی
چکیده
رجعت به‌ مثابه بازگشت برخی انسان‌ها پس از مرگ به زندگی دنیوی، یکی از باورهای خاص در منظومه مهدویت است. این باور، افزون بر پشتوانه‌های روایی، نیازمند تحلیل فلسفی در بستر هستی‌شناسی نفس است. حکمت متعالیه به‌عنوان یکی از غنی‌ترین نظام‌های فلسفی اسلامی، با مباحث عمیق درباره حقیقت نفس، تجرد و اتحاد آن با بدن و بقاء پس از مرگ، می‌تواند زمینه‌ای برای تبیین عقلانی رجعت فراهم سازد. این رویکرد با ترکیب مبانی وجودشناسی تشکیکی، حرکت جوهری و معرفت‌شناسی صدرایی، الگویی بدیع در تبیین نسبت مراتب نفس و رجعت ارائه می‌دهد که هم از حیث روش­شناسی و هم در نتایج، نوآوری محسوب می‌شود. این مقاله با رویکرد توصیفی _ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی امکان رجعت براساس مبانی فلسفه نفس در حکمت متعالیه می‌پردازد. در فلسفه صدرایی، نفس انسانی موجودی زنده و متحرک است که به تدریج از مرتبه جسمانی به سوی کمالات معنوی و تجرد حرکت می‌کند. ملاصدرا با تبیین تجرد و فاعلیت وجودی نفس و تفکیک مراتب تجرد، مبنایی فلسفی برای تحلیل معقول رجعت ارائه می‌دهد؛ به گونه‌ای که بازگشت برخی نفوس به بدن‌های پیشین، با توجه به تعلق تدبیری و فاعلی نفس به بدن، نه تنها ممکن بلکه معقول نیز خواهد بود. براساس این دیدگاه، نفس می‌تواند بدن جدیدی را به عنوان مظهر وجودی خود ایجاد کند. این تحلیل، امکان رجعت را به‌عنوان پدیده‌ای عقل‌پذیر و متفاوت با تناسخ و نظریه­های پیشین تفسیر می‌کند.
کلیدواژه‌ها

منابع

قرآن کریم
-        ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق). الاشارات و التنبیهات.قم: نشر البلاغة.
-        احمدی‌زاده، محمد و فرقانی، محمدکاظم. (۱۳۹۱). برون رفت علامه طباطبایی از مشکله رجعت در اندیشه صدرایی. فلسفه دین،13(2)،53-80.
-        بهمنی، اصغر.(1385). رجعت از دیدگاه متکلمان برجسته شیعی ورابطه آن با تناسخ. قم: زائر.
-        حر العاملی، محمدبن الحسن.(1362). الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه. (احمد جنتی، ترجمه).تهران: انتشارات نوید.
-        حلبی، محمد .(۱۳۷۵). رجعت در نگاه اهل‌سنت. مجله کلام اسلامی، 12(2)،30-56.
-         رجبی دوانی، محمدحسین. (۱۴۰۱). عصر شکوهمند رجعت. قم: انتشارات کتاب جمکران.
-        زمخشری، محمودبن العمر.(1414ق). تفسیرالکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. قم: مکتبة الاعلام الاسلامی.
-        سبحانی، جعفر.(1376). منشور عقاید امامیه. قم: مؤسسه امام صادق؟ع؟.
-        سلیمیان، خدامراد.(1392). بازگشت به دنیا در پایان تاریخ. قم: بوستان کتاب.
-        سمند، محمد. (1395). رجعت دوازده امامی.(علیرضا قاسمی، ترجمه). تهران: دلیل ما.
-        سیوطی، جلال‌الدین. (بی‌تا). الدر المنثور. بیروت: دارالفکر.
-        شهمیری، حسین.(1389). رجعت بازگشت بزرگ در هنگام ظهور. قم: دفتر نشر معارف.
-        صدرالمتألهین محمدبن ابراهیم.(1366ب). شرح أصول الکافی. (تصحیح، محمد خواجوی). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
-        صدرالمتألهین، محمدبن ابراهیم. (۱۳۶۸). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
-        صدرالمتألهین، محمدبن ابراهیم.(۱۳66 الف). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار. 
-        صدرالمتألهین، محمدبن ابراهیم.(بی‌تا). المبدء والمعاد.‌‌ بی نا. بی جا.
-        طارمی، حسن.(1375). رجعت از دیدگاه عقل، قرآن، حدیث. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-        طاهری وروسی، احمدعلی.(1388). رجعت یا حیات دوباره. قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران.
-        طباطبایی، سید محمدحسین.(1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
-        طبسی، نجم الدین.(1392). رجعت از نظر شیعه. قم: انتشارات دلیل ما.
-        فرقانی، محمدکاظم و احمدی‌زاده، محمد. (۱۳۹۲). برون‌رفت استاد رفیعی قزوینی از مشکله رجعت در اندیشه صدرایی، فلسفه دین، 11(1)، 79-97.
-        فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی.(1428ق). عین الیقین. ( تصحیح، فالح عبدالرزاق عبیدی). بیروت: دارالحوراء.
-        کتاب مقدس عهد جدید و قدیم. (2002م). انتشارات ایلام. بی جا.
-        متقی هندی، علی بن حسام‌الدین. (بی‌تا). البرهان. بیروت: دارالفکر.
-        متون مقدس بودایی.(بی‌تا). تراپیتاکا (سه سبد) ساموتاپادا وینایا، دهمماپا. بی‌جا.
-        متون مقدس هندوها. (بی تا).اوپانیشادها، چنداویدیا اوپانیشاد.(ترجمه،محمد داراشکوه).بی‌جا.
-        متون مقدس هندوها.(1986م). بهاگواد گیتا. (ترجمه، رادها کریشنان). بی‌جا.
-        مجلسی، محمدباقر . (۱۳۶۲). بحارالانوار. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-        محسنی دایکندی، محمدعظیم. (1390). رجعت در عصر ظهور. قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود؟عج؟.
-        محمدی، بهزاد و امانی، میثم .(۱۳۹۹). کیفیت رجعت از دیدگاه آیت الله شاه آبادی، اندیشه نوین دینی، 16(60)، 81-99.
-        مفید، محمدبن محمد نعمان. ( 1414ق). سلسلة مؤلفات الشیخ المفید (تعلیقات علی أوائل المقالات). (محقق، علی میرشریفی ). بیروت: دار المفید.
-        ملک محمدی، مهران. (1397). رجعت از دیدگاه شیعه و رابطه آن با تناسخ. قم: آئین احمد.
-        موسوی خمینی، سید روح الله. (1381). تقریرات فلسفه امام خمینی (عبدالغنی اردبیلی،محقق). تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-        نعمانی، محمدبن ابراهیم. (۱۳۷۹). کتاب الغیبة. (محقق، علی احمد ناصح). تهران: انتشارات صدوق.
-      نوری، ملاعلی .(۱۴۰۹ق). رسائل فلسفی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.