مشرق موعود

مشرق موعود

نقد انگاره جعل بودنِ مذهب اثنی‌عشریه در بستر ادعای غیبت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور، تبریز، ایران
چکیده
یکی از مهم‌ترین شبهات مطرح‌شده در حوزه کلام امامیه، ادعای ساختگی‌بودن مذهب اثنی‌عشریه بر پایه غیبت امام دوازدهم (ع) است. بر اساس این انگاره، امام دوازدهم شخصیتی تاریخی و موجود نبوده و ادعای ولادت و غیبت وی، صرفاً ابزاری برای جلوگیری از فروپاشی مذهب امامیه پس از وفات امام حسن عسکری (ع) تلقی شده است. این دیدگاه، مکتب اثنی‌عشری را نه استمرار منطقی و تاریخی اندیشه امامت، بلکه پدیده‌ای نوظهور، بحران‌زده و مبتنی بر جعل مذهبی می‌داند. پرسش محوری در این تحقیق آن است که: آیا ادعای غیبت، صرفاً توجیهی تاریخی برای پرکردن خلأ جانشینی بوده و عنوان «اثنی‌عشریه» بعداً و به شکل تصنعی در پاسخ به این بحران شکل گرفته است؟ چالش اصلی نیز در تمایز میان روایت تاریخی درون‌مذهبی و نگاه انتقادی برون‌مذهبی به این رخداد نهفته است. روش تحقیق در این مقاله توصیفی ـ تحلیلی بوده و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، داده‌ها و مستندات تاریخی و روایی جمع‌آوری و مورد نقد و بررسی قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش بر اساس منابع تاریخی و روایی معتبر، نشان می‌دهد که اعتقاد به وجود امام دوازدهم و انتظار غیبت او، در میان شیعیان از قرن دوم هجری ریشه داشته و در کلام ائمه پیشین (ع) نیز اشاراتی روشن به غیبت، قیام و استمرار امامت در دوازده امام دیده می‌شود. همچنین تحلیل زمینه‌های اجتماعی، سیاسی و امنیتی دوران عباسی، به‌ویژه در عصر امام عسکری (ع)، امکان پنهانی بودن ولادت امام دوازدهم را قابل تبیین می‌سازد. افزون بر آن، وجود آثار حدیثی، رجالی و کلامی متقدم، مؤید آن است که غیبت یک واکنش اضطراری بوده و نه مذهب اثنی‌عشریه محصول یک بحران، بلکه نتیجه‌ی روندی باورمندانه، مستمر و معطوف به آموزه‌های دینی در بستر تاریخ اسلام است.
کلیدواژه‌ها

منابع

-      ابن بابویه، محمدبن علی (1395ق). کمال الدین و تمام النعمة. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
-      ابن بابویه، محمدبن علی. (1404ق). الإمامة و التبصره من الحیرة، قم: مدرسة الامام المهدی؟ع؟.
-      ابن تیمیه، احمدبن عبدالحلیم. (1406ق). منهاج السنة النبویة، ریاض: جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة.
-      ابن حزم اندلسی، علی بن احمد. (1408ق). المحلی فی شرح المجلی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
-      ابن حنبل، احمدبن محمد. (1387). مسند حنبل.  قم: موسسه تبیان.
-      اشعری، ابوالحسن علی‌ بن‌ اسما‌عیل‌. (1400ق). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. آلمان: نشر فرانز شتاینر.
-      بخاری، محمد بن اسماعیل. (1407ق). صحیح بخاری. بیروت: انتشارات دار ابن کثیر.
-      بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر بن محمد. (1997م). الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة.   بیروت: دارالآفاق الجدیدة.
-      ترمذی، محمّد بن عیسی. (1422ق). سنن الترمذی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-      جعفریان، رسول. (1381). حیات فکری و سیاسی، امامان شیعه. قم: انتشارات انصاریان.
-      الخمیس، عثمان بن محمد. (1387). متی یشرق نورک ایها المنتظر،  (دبیری، اسحاق، مترجم).  بی‌جا: انتشارات حقیقت.
-      ذهبی، ابو عبد الله محمد بن احمد. (1413ق). سیر اعلام النبلاء. بیروت: مؤسسة الرساله.
-      سجستانی، أبی داود سلیمان بن اشعث. (1420ق). السنن. بیروت: دارالفکر.
-      شهرستانی، محمدبن عبدالکریم. (1364). الملل والنحل،. (بدران محمد، محقق)،  قم: الشریف الرضی.
-      صافی گلپایگانی، لطف‌الله. (1419ق). منتخب الأثر فی الإمام الثانی عشر؟ع؟. قم: مؤسسه السیدة المعصومة؟س؟.
-      طحاوی، احمدبن محمد. (1333ق). مشکل الآثار. بیروت: دارصادر.
-      طوسی، محمدبن حسن. (1390ق). تهذیب الاحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
-      طوسی، محمدبن حسن. (1422ق). الفهرست. (جواد قیومی، محقق)، بی‌جا: نشر الفقاهة.
-      علم‌الهدی، علی بن الحسین. (1413ق). الفصول المختاره من العیون و المحاسن، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
-      قشیرى نیشابوری، مسلم بن حجاج. (1412ق). صحیح مسلم. بیروت: مؤسسة عزالدین.
-      کاتب، احمد. (1998م). تطور الفکر السیاسی الشیعی من الشوری الی ولایة الفقیه. بیروت: دارالجدید.
-      کشی، محمدبن عمر. (1363). رجال الکشی. (اختیار معرفة الرجال)، مهدی رجایی،  قم: مؤسسة آل البیت؟عهم؟.
-      کلبرگ، اتان. (1380). نخستین کاربردهای اصطلاح اثنی‌عشریه، (رحمتی، محمدکاظم، مترجم) کتاب ماه دین، ش47.
-      کلینی،‌ محمدبن یعقوب. (1407ق). الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-      مفید، محمدبن محمدبن نعمان. (1413ق). الفصول المختارة. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
-      مفید، محمدبن محمدبن نعمان. (1413ق). رسائل الثالثة فی الغیبة. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
-      مفید، محمد‌بن محمدبن نعمان. (1372). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. قم: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث‏.
-      نعمانی، محمد بن ابراهیم. (1397ق). الغیبة.  تهران: انتشارات صدوق.
-      نوبختی، حسن بن موسی. (1432ق)، فرق الشیعه. بیروت: نشر دارالاوضاء.
-      النور، فیصل. (1425ق)، الامامة و النص، یمن: دارالصدیق.
-      هیثمی، علی بن ابی بکر. (1412ق). مجمع الزواید و منبع الفوائد. بیروت: دارالفکر.