مشرق موعود

مشرق موعود

بررسی انتقادی دیدگاه اتان کلبرگ در ارتباط با فقدان روایات غیبت در بصائر الدرجات

نویسنده
استادیار گروه شیعه‌شناسی، دانشکده مطالعات اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
کتاب بصائرالدرجات محمدبن حسن صفّار از نخستین منابع حدیثی موجود در مدرسه قم درباره‌ی امامت است که بیشتر به بیان فضایل و علوم اهل‌بیت می‌پردازد و احادیث اندکی درباره‌ی غیبت امام دوازدهم دارد. اتان کلبرگ با استناد به این کمبود، نتیجه گرفته که باور به دوازده امام، مهدویت و غیبت، پس از غیبت صغری و در روندی تدریجی شکل گرفته است. این پژوهش با رویکردی توصیفی _ تحلیلی و با بررسی منابع تاریخی، رجالی و حدیثی، این فرضیه را نادرست دانسته و با خدشه در فرضیه کلبرگ که اعتبار داده‌های تاریخی را فقط به مستندات مکتوب موجود محدود می‌داند نشان می‌دهد اندیشه مهدویت و یادکرد از امام دوازدهم از سده‌های نخستین اسلامی وجود داشته و منحصر به دوره‌های متأخر نیست. برخلاف ادعای کلبرگ، در بصائرالدرجات و همچنین در دیگر منابع حدیثی شیعه احادیثی درباره مهدویت و غیبت از وی گزارش شده است. در نتیجه تمرکز اندک صفّار بر این مباحث ناشی از هدف و ساختار موضوعی کتاب بوده که بر تبیین مقام علمی امامان به عنوان جوهره امامت تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها

منابع

قرآن کریم
-      ابن أبی زینب، محمد بن ابراهیم. (1397ق). الغیبة للنعمانی. (علی‌اکبر غفاری، مصحح). تهران: نشر صدوق.
-      ابن بابویه، محمد بن على. (1362). الخصال. قم: جامعه مدرسین.
-      ابن بابویه، محمد بن على. (1395ق). کمال الدین و تمام النعمة. (علی‌اکبر غفاری، مصحح). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-      ابن قولویه، جعفر بن محمد. (1356). کامل الزیارات. (عبدالحسین امینی، مصحح). نجف اشرف: دار المرتضویة.
-      انصاری، حسن. (1388). «تبار شناسی کتاب بصائر الدرجات و هویت نویسنده آن»، کتاب ماه دین، شماره(143)، 61ـ71.
-      بحرانى، سید هاشم بن سلیمان(1411ق)، حلیة الأبرار فی أحوال محمّد و آله الأطهار؟عهم؟. (غلام‌رضا بروجردی، مصحح). قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
-      حر عاملى، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة. قم: آل البیت.
-      حر عاملى، محمد بن حسن. (1425ق). إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
-      حلی، سید ابن طاووس. (1368ق). فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم. قم: نشر دارالذخائر.
-      حلی، ‌سید ابن طاووس. (1411ق). مهج الدعوات و منهج العبادات. قم: نشر دارالذخائر.
-      صفّار، محمد بن حسن. (1391). بصائر الدرجات فی علوم آل محمد. (علیرضا زکی زاده رنانی، محقق) قم: وثوق.
-      طبرى آملى صغیر، محمد بن جریر. (1413ق). دلائل الإمامة. قم: بعثت .
-      طوسى، محمد بن الحسن. (1373). رجال الطوسی. قم: جامعه مدرسین.
-      طوسى، محمد بن الحسن. (1407ق). تهذیب الأحکام (حسن خرسان، محقق و معلق). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
-      طوسى، محمد بن الحسن. (1411ق). الغیبة. قم: دار المعارف الإسلامیة.
-      طوسى، محمد بن الحسن. (1414ق). الأمالی (للطوسی) ـ قم: دار الثقافة.
-      طوسی، محمد بن الحسن. (1417ق). الفهرست. (جواد قیومی، محقق). قم: موسسه نشرالفقاهة.
-      کلینى، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-      کلبرگ، اتان. (1374). «از امامیه تا اثناعشریه»، ترجمه محسن الویری، نشریه دانشگاه امام صادق؟ع؟، شماره(2)، 201ـ220.
-      مجلسى، محمد باقر. (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: موسسه الوفاء.
-      ملانوری، محمدرضا. (1394). تبیین کم شماری احادیث مهدویت و غیبت در بصائرالدرجات، مشرق موعود، شماره (36)، 67ـ86.
نجاشی، احمد بن على(1402 ). رجال النجاشی. قم: موسسه بوستان کتاب.